Toppmöller rời RC Lens: Ba hợp đồng khép lại, một mẫu tuyển dụng lộ ra lỗ hổng

Ngày thứ Ba ấy, RC Lens phát đi một thông báo ngắn gọn. Hợp đồng của huấn luyện viên trưởng Dino Toppmöller chấm dứt. Hợp đồng của trợ lý Nelson Morgado chấm dứt. Hợp đồng của trợ lý Erwin Skela chấm dứt. Ba chữ ký khép lại trong một quyết định, ba văn bản bị gấp lại cùng lúc, và không có giai đoạn chuyển tiếp nào được nêu ra.

Với một đội bóng Ligue 1, việc thay huấn luyện viên giữa mùa không phải chuyện hiếm. Điều khiến câu chuyện này đáng dừng lại là bối cảnh đi kèm. Đội bóng vùng Pas-de-Calais vừa giành chiến thắng trong trận tranh Siêu cúp trước PSG. Họ vừa thắng Slavia Prague ở đấu trường châu Âu. Trên bảng điểm Ligue 1, họ có bốn điểm sau bốn vòng.

Một chiếc cúp. Một chiến thắng châu Âu. Bốn điểm nội địa. Và một cuộc chia tay đến sớm hơn cả một chu kỳ huấn luyện bình thường. Khi tỷ số không đưa ra câu trả lời rõ ràng, người ta buộc phải tìm câu trả lời ở nơi khác.

Nơi khác ấy là một phòng họp kỹ thuật, nơi những con người ngồi cạnh nhau nhưng làm việc theo hai trường phái, hai cách nhìn về một buổi tập, và hai thứ tiếng.

Để hiểu vì sao một quyết định như vậy lại rơi vào đầu mùa, cần nhìn vào cấu trúc kỹ thuật mà Lens đã xây dựng trong nhiều năm. Trước khi Toppmöller đến, ban huấn luyện của Lens là một tập thể gắn bó lâu dài với bóng đá Pháp. Những cái tên như Sikora, Berthelin, Ravé hay Cahuzac không phải những vị khách trọ nhất thời. Họ là một phần của hệ thống.

Khi một câu lạc bộ duy trì một ê-kíp nội địa ổn định qua nhiều đời huấn luyện viên, điều đó mang lại sự liền mạch đáng giá. Nhưng nó cũng cài đặt sẵn một thứ khó thay đổi: một bản sắc phương pháp, một nhịp độ làm việc, một ngôn ngữ chuyên môn đã được định hình từ lâu.

Mùa hè vừa qua, Lens chọn Toppmöller. Ông đến từ trường phái bóng đá Đức, mang theo cộng sự thân tín là Morgado và Skela. Về mặt lý thuyết, đó là một canh bạc mang tính cấu trúc: đặt một khối huấn luyện ngoại nhập lên trên một bộ khung nội địa đã ăn sâu. Nếu mọi thứ diễn ra suôn sẻ, đội bóng có thêm chiều sâu phương pháp. Nếu không, hai hệ thống sẽ va vào nhau.

Điều đáng chú ý là thông báo của câu lạc bộ không hề nhắc đến kết quả thi đấu. Nội dung thông báo xoay quanh việc tái cấu trúc ban huấn luyện, phương pháp làm việc và tổ chức. Đó là một lựa chọn ngôn từ có chủ đích. Ban thể thao của Lens không bán câu chuyện này như một cuộc sa thải vì thành tích. Họ bán nó như một cuộc tái tổ chức.

Giữa hai cách đọc ấy có một khoảng trống. Và khoảng trống đó chính là nơi câu chuyện thật sự diễn ra.

Thứ nhất, xung đột nằm ở phương pháp, không ở sơ đồ chiến thuật. Cần nói rõ ngay từ đầu: trong toàn bộ diễn biến được ghi nhận, không có bất kỳ tranh cãi nào về sơ đồ chiến thuật, về cách pressing, hay về cấu trúc triển khai bóng. Không có một cuộc tranh luận nào kiểu ba hậu vệ hay bốn hậu vệ. Nội dung xung đột nằm ở chỗ khác: nội dung các buổi tập và khả năng giao tiếp.

Các cầu thủ chủ chốt phàn nàn về nội dung tập luyện. Các trợ lý người Pháp phàn nàn về việc thiếu giao tiếp. Hai lời phàn nàn này, khi đặt cạnh nhau, tạo thành một mẫu hình quen thuộc. Khi một huấn luyện viên theo trường phái Đức, với cường độ cao, nhiều bài tập lặp lại và chỉ đạo trực diện, đến làm việc tại một câu lạc bộ Pháp có ê-kíp nội địa lâu năm, va chạm về nhịp độ và cách truyền đạt gần như được báo trước.

Câu chuyện này không xoay quanh một huấn luyện viên kém cỏi. Nó xoay quanh hai bộ máy vận hành theo hai múi giờ chuyên môn khác nhau.

Thứ hai, mô hình quyền lực của huấn luyện viên chưa từng được xác lập. Chi tiết đáng chú ý nhất, và cũng là chi tiết bị bỏ qua nhiều nhất, liên quan đến việc câu lạc bộ ban đầu chỉ muốn chấm dứt hợp đồng với trợ lý Morgado, chứ không phải với huấn luyện viên trưởng. Nói cách khác, mục tiêu của ban lãnh đạo là một cuộc phẫu thuật nhỏ, không phải một cuộc đại tu.

Toppmöller phản ứng bằng cách gắn tương lai của mình với tương lai của trợ lý. Đó là một hành động trung thành, nhưng cũng là một hành động quản trị. Ông biến một cuộc tái cấu trúc có mục tiêu thành một cuộc đại tu toàn bộ ê-kíp. Và cuộc đại tu ấy kết thúc bằng việc cả ba hợp đồng cùng bị chấm dứt.

Ở đây nổi lên một câu hỏi quan trọng hơn cả kết quả. Hợp đồng của Toppmöller có trao cho ông quyền tự chọn ban huấn luyện của mình hay không, hay ông được yêu cầu phải làm việc cùng ê-kíp Pháp hiện hữu? Đây có lẽ là ẩn số quan trọng nhất của toàn bộ câu chuyện, và nó chưa được trả lời.

Nếu câu trả lời là ông không được quyền chọn, thì đây là lỗi của mô hình tuyển dụng. Nếu câu trả lời là ông được quyền chọn nhưng vẫn phải giữ ê-kíp cũ, thì đây là lỗi của cấu trúc quản trị. Cả hai khả năng đều dẫn đến cùng một kết luận: Toppmöller được đặt vào một vị trí mà ở đó quyền lực của ông mơ hồ ngay từ ngày đầu.

Thứ ba, kết quả bị phân đôi, và sự phân đôi ấy phủ nhận cách đọc đơn giản. Đội thắng PSG trong trận tranh Siêu cúp. Đội thắng Slavia Prague ở cúp châu Âu. Đội có bốn điểm sau bốn vòng tại Ligue 1. Nếu nguyên nhân sa thải là thành tích, ban lãnh đạo đã hành động quá sớm. Bốn vòng đấu là một mẫu quá nhỏ để kết luận bất cứ điều gì về chất lượng của một dự án.

Một chiếc cúp và một chiến thắng châu Âu là bằng chứng cho thấy đội bóng không hề mất phương hướng trên sân cỏ. Sự phân đôi này, tốt ở cúp và yếu ở giải, củng cố một kết luận: quyết định ra đi không xuất phát từ bảng điểm. Một ban lãnh đạo hành động thuần túy vì kết quả sẽ chờ lâu hơn. Ở đây, yếu tố quyết định là quá trình, chứ không phải sản phẩm cuối cùng.

Thứ tư, phòng thay đồ đã lên tiếng trước cả ban lãnh đạo. Chi tiết đáng lo ngại nhất không nằm ở cuộc chia tay, mà ở cách nó được báo trước. Căng thẳng đã kéo dài trong nhiều tuần. Các cầu thủ chủ chốt đã phàn nàn nhiều lần. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi từ mùa hè đến mùa thu, ban huấn luyện mất đi sự tín nhiệm từ cả hai phía: từ ê-kíp nội địa lẫn từ nhóm cầu thủ trụ cột.

Khi những cầu thủ có đủ vị thế để tác động đến số phận của một huấn luyện viên cùng đứng về một phía, thời gian thích nghi cho huấn luyện viên ấy gần như bằng không. Đây là tín hiệu cho thấy Lens sở hữu một nhóm cầu thủ có tiếng nói, chứ không phải một tập thể thụ động. Điều đó tốt cho văn hóa câu lạc bộ, nhưng đặt ra yêu cầu khắt khe với bất kỳ ai ngồi vào ghế nóng.

Thứ năm, quyết định bổ nhiệm tạm quyền là một tín hiệu chính trị. Việc trao ghế tạm quyền cho Yannick Cahuzac, một thành viên của ê-kíp Pháp lâu năm, là một lựa chọn đầy ý nghĩa. Câu lạc bộ đang tái căn chỉnh về phía bộ khung nội địa và nhóm cầu thủ từng phàn nàn. Đây là một động thái ổn định, không phải một động thái mở rộng.

Cahuzac sẽ dẫn đội trong trận gặp Monaco, một đối thủ khó. Trận đấu ấy là một phép thử tức thời, và bất kỳ kết quả tiêu cực nào cũng sẽ nhanh chóng bị gán thành biểu tượng cho một câu lạc bộ đang hỗn loạn. Áp lực ở đây là áp lực nhân đôi: áp lực chuyên môn và áp lực câu chuyện.

Thứ sáu, chiều kích tài chính chưa được lượng hóa. Không có con số tài chính nào được công bố. Đó là một hạn chế của bức tranh, chứ không phải điểm yếu của phương pháp phân tích. Điều có thể nói chắc chắn là: khi ba hợp đồng bị chấm dứt cùng lúc vào đầu mùa, khoản đền bù tích lũy sẽ lớn hơn so với một vụ sa thải đơn lẻ vào cuối mùa.

Thời điểm xảy ra sự việc làm tăng chi phí. Hợp đồng của Toppmöller và hai trợ lý chưa chạm tới giai đoạn khấu trừ đáng kể, nghĩa là phần nghĩa vụ tài chính còn lại có thể ở mức cao. Câu lạc bộ chấp nhận khoản chi này một cách chủ động, thay vì chờ đợi. Đó là tín hiệu cho thấy ban lãnh đạo đặt sự hài hòa trong nội bộ kỹ thuật lên trên tính thận trọng ngắn hạn về tài chính.

Thứ bảy, đây là một lỗi mô hình có thể lặp lại. Vụ việc của Lens mang giá trị như một nghiên cứu điển hình. Lỗi ở đây không nằm ở việc chọn nhầm một con người, mà ở việc chọn nhầm một mô hình tích hợp. Khi một câu lạc bộ xây dựng bộ khung kỹ thuật nội địa trong nhiều năm, rồi đặt lên trên đó một khối huấn luyện ngoại nhập hoàn toàn, câu hỏi không còn là huấn luyện viên này giỏi hay không, mà là cấu trúc này có cho phép huấn luyện viên ấy làm việc hay không.

Cần đặt câu chuyện này vào một bức tranh rộng hơn của Ligue 1. PSG, đội vừa vô địch giải quốc nội và vô địch cúp châu Âu, đang định hình một mô hình tập trung quyền lực ở đỉnh bảng. Với những đội bóng như Lens hay Monaco, sự ổn định về tổ chức trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng hơn cả một bản hợp đồng đắt giá. Khi khoảng cách về nguồn lực ngày càng lớn, sai lầm về cấu trúc trở thành sai lầm đắt nhất.

Trong nhiều năm theo dõi bóng đá Pháp từ khán đài và qua màn hình, tôi để ý một điều ít khi xuất hiện trên bảng tỷ số. Khi một huấn luyện viên mới đến với cả một ê-kíp riêng, ngôn ngữ cơ thể trên băng ghế huấn luyện thường nói trước kết quả. Những cái gật đầu lệch nhịp, những ánh mắt không chạm nhau sau một bàn thua, những khoảng lặng trong các buổi họp báo. Đó là dữ liệu không được thống kê, nhưng lại là dữ liệu thật.

Người ta thấy một pha bóng. Tôi thấy một khoảng trống giữa hai điều luật. Ở Lens, khoảng trống ấy nằm giữa điều luật của câu lạc bộ, nơi quyền hạn được ghi trong hợp đồng, và điều luật của phòng thay đồ, nơi quyền hạn được quyết định bởi sự tín nhiệm.

Về mặt tuân thủ, không có dấu hiệu vi phạm nào được nêu ra. Đây là một quyết định quản trị, không phải một vấn đề pháp lý. Tuy nhiên, cách câu lạc bộ công bố sự việc là một lựa chọn quản trị câu chuyện. Việc chấm dứt cùng lúc ba hợp đồng, dưới luật lao động Pháp, là một hành động chấm dứt đa phương, chứ không phải một vụ sa thải đơn phương thông thường.

Công bằng không nằm ở luật đúng; nó nằm ở người đọc luật sẵn sàng nhìn sâu. Một câu lạc bộ có thể làm đúng mọi thủ tục giấy tờ và vẫn thất bại trong việc tạo ra một môi trường kỹ thuật lành mạnh.

Trên thị trường lao động huấn luyện, vụ việc để lại một dấu vết rõ ràng. Toppmöller, Morgado và Skela giờ là những ứng viên tự do theo dạng khối. Nếu họ tái xuất cùng nhau ở một nơi khác, mô hình gói trong tuyển dụng huấn luyện sẽ được củng cố.

Chuyển nhượng là nơi con số khoác áo cảm xúc và luật đứng ngoài làm trọng tài. Ở thị trường huấn luyện, quy luật ấy cũng không khác. Giá trị của một ê-kíp không nằm ở bảng thành tích quá khứ, mà ở khả năng ăn khớp với cấu trúc nơi họ đến.

Ở đây có một điểm phản trực giác cần nói thẳng. Câu chuyện mà truyền thông đang bán ra xoay quanh vai trò của trợ lý Morgado như mắt xích gây ra toàn bộ sự việc. Đó là một móc treo hấp dẫn, nhưng nó chỉ là móc treo. Nó đến từ các nguồn được cho là và các báo cáo trùng khớp, chứ không từ một xác nhận sơ cấp.

Điểm phản trực giác thật sự nằm ở chỗ khác: giả thuyết cho rằng Toppmöller thất bại vì ông không đủ giỏi. Bằng chứng sẵn có không ủng hộ giả thuyết đó. Một huấn luyện viên thắng PSG trong trận tranh Siêu cúp và thắng ở cúp châu Âu không phải là người bị đánh bại bởi chuyên môn. Ông bị đánh bại bởi cấu trúc.

Điều đáng suy nghĩ hơn nữa: nếu ban lãnh đạo chỉ muốn loại một trợ lý, còn huấn luyện viên trưởng lại sẵn sàng ra đi để bảo vệ trợ lý của mình, thì kẻ thất bại không phải là một cá nhân. Kẻ thất bại là một thỏa thuận ngầm chưa bao giờ được thiết lập rõ ràng. Một câu lạc bộ không nói rõ ai nắm quyền kiểm soát ê-kíp đã ký trước vào thất bại ấy ngay từ ngày bổ nhiệm.

Ở Lens, khoảng trống giữa hai hệ thống quyền lực ấy không được lấp. Đó là lý do thật sự khiến một dự án kết thúc trước khi nó kịp bắt đầu.

Câu hỏi lớn hơn dành cho Lens không phải là ai sẽ là huấn luyện viên tiếp theo. Câu hỏi là câu lạc bộ sẽ trao cho người đó mức quyền hạn nào đối với chính ban huấn luyện của mình.

Nếu câu trả lời vẫn mơ hồ, câu chuyện này sẽ lặp lại. Bóng đá hiện đại thường đo một huấn luyện viên bằng thành tích, trong khi thứ thật sự quyết định sự tồn tại của ông lại nằm ở cấu trúc quản trị mà không ai nhìn thấy. Khi khán đài trống, tôi nghe rõ tiếng thở của trận đấu. Và ở Lens, tiếng thở ấy đã đứt quãng từ rất lâu trước khi bảng điểm kịp phản ánh điều gì.