Bóng chuyền nữ Việt Nam: khán đài đầy, dữ liệu trống

Mười một giờ đêm, phòng livestream của ba cựu tuyển thủ vẫn sáng đèn. Hơn năm nghìn người xem, hàng trăm bình luận gõ cùng một câu: “Chắn của mình được mấy cái hả chị?”

Ba người phụ nữ ấy hiểu bóng chuyền hơn bất cứ ai trong phòng. Họ từng đứng ở vị trí số 4, từng ăn tập cùng nhau hơn mười năm, từng bước vào sân với băng quấn ở cổ tay. Vậy mà không ai dám đọc ra một con số. Trận đấu kết thúc lúc chín giờ tối; hai tiếng sau, thứ duy nhất còn lại là ký ức của người ngồi xem. Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn — nhưng trong năm nghìn người đó, không một ai biết chính xác mình vừa xem cái gì.

Đêm ấy tôi hiểu ra chỗ đau của bóng chuyền nữ Việt Nam mùa này. Khán đài đã đầy. Sổ tay thì trống.

Mười năm trước, những trận vòng bảng của giải vô địch quốc gia nữ có hôm khán đài thưa đến mức tiếng hô của một người ngồi hàng ghế cuối vang khắp nhà thi đấu. Bây giờ, đặt chân vào một nhà thi đấu tỉnh lẻ giữa tuần, tôi phải chen qua ba lớp áo đỏ in tên câu lạc bộ mới tới được chỗ ngồi của mình.

Sức hút ấy là thật. Livestream các trận nữ có những khung giờ đạt hàng chục nghìn lượt xem. Nhà tài trợ in tên trên ngực áo, trên biển quảng cáo quanh sân. Vài tuyển thủ trẻ ra nước ngoài thi đấu, và mỗi tin ấy lại kéo về một lớp khán giả mới. Các chặng đấu khu vực, các giải mở rộng trong nước như VTV Cup, đều đã thành sự kiện có vé, có người xếp hàng.

Thành tích đi lên theo. Đội tuyển nữ Việt Nam nhiều năm qua đã đứng ở vị trí mà trước đây mặc nhiên thuộc về người Thái.

Rồi tôi thử làm một việc rất đơn giản: tìm số liệu của một trận nữ vừa kết thúc. Tôi muốn biết đội thắng chắn được bao nhiêu điểm, đỡ bước một chính xác bao nhiêu phần trăm, phát bóng ăn bao nhiêu lần và mất bao nhiêu lần. Tôi mở trang của ban tổ chức, trang của liên đoàn, trang của câu lạc bộ. Thứ duy nhất tôi tìm được là một bảng điểm ghi số set và tỉ số từng set.

Cùng lúc đó, muốn tra cứu một trận bóng đá nam hạng dưới, tôi có số đường chuyền, bản đồ nhiệt, quãng đường di chuyển của từng cầu thủ. Bóng chuyền nữ đứng ở phía bên kia của cùng một nền thể thao.

Trong sổ tay của tôi, mỗi trận nữ là ba trang giấy kẻ ô. Tôi ghi điểm chắn theo từng set, ghi số lần phát bóng hỏng, ghi tên người đỡ bước một bằng ký hiệu riêng mà chỉ tôi đọc được. Bốn mươi năm cầm bút, tôi đã dựng cho mình một hệ thống để nhớ bóng chuyền nữ Việt Nam. Hệ thống ấy sẽ chết cùng tôi.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, có bốn nhóm chỉ số quyết định việc một đội nữ thắng hay thua, và cả bốn đều không tồn tại trên giấy tờ công khai.

Nhóm chỉ số quyết định nhất là số điểm chắn trên mỗi set. Ở bóng chuyền nữ, biên độ chiều cao giữa các đội không lớn như bóng chuyền nam, nên một pha chắn tốt có giá trị bằng hai ba điểm tấn công. Tôi từng xem một đội thắng set đầu bằng năm pha chắn, rồi thua ba set sau đó vì hàng chắn bị kéo giãn ra hai bên. Không ai ghi lại. Sáng hôm sau, bài viết trên mạng nói rằng đội ấy “xuống tinh thần”.

Chỉ số đau nhất với bóng chuyền nữ Việt Nam là tương quan giữa phát bóng ăn điểm và phát bóng hỏng. Một cây phát mạnh có thể ăn ba điểm liên tiếp, và cũng có thể mất bốn điểm liên tiếp bằng lỗi giao bóng. Huấn luyện viên nào cũng biết điều đó. Nhưng quyết định thay người cuối set thường được giải thích bằng “cảm giác”, bởi chẳng có tờ giấy nào phản đối được cảm giác.

Chỉ số khó thấy nhất với khán giả, và cũng nói dối ít nhất, là tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo. Một đội có thể thắng một set với tỉ lệ đỡ hoàn hảo thấp, nhưng không thể thắng cả trận theo cách đó.

Còn lại là hiệu suất tấn công phân theo vị trí. Biết được điều này thì mới trả lời được câu hỏi mà khán giả hỏi nhiều nhất: vì sao chủ công hay bị chắn một mình ở hiệp bốn. Câu trả lời thường nằm ở việc chuyền hai đã phải phân phối bóng cho ai trong suốt ba set trước đó.

Phía sau bốn nhóm chỉ số ấy là một câu chuyện khác, ít được kể hơn: sức chịu đựng của con người. Bóng chuyền nữ Việt Nam có một lịch thi đấu mà tôi thấy không công bằng với chính các vận động viên. Giải quốc gia, các chặng khu vực, các giải mời, các đợt tập trung đội tuyển — cộng lại thành một năm không có tuần nghỉ thật sự. Chúng ta đang dùng một hệ thống ghi chép bằng ký ức để quản lý một khối lượng vận động cần đến số liệu.

Tôi từng ngồi cạnh một huấn luyện viên trong phòng y tế của nhà thi đấu, lúc chín giờ tối, sau khi một vận động viên đau đầu gối ở set bốn. Ông ấy nói với tôi một câu mà tôi ghi vào sổ, dưới dòng kẻ: “Biết là quá tải, mà không có số nào để trình với ai.” Người ta vẫn nói đến quản lý tải như một khái niệm học thuật còn mới. Ở đây, nó đôi khi chỉ là cái cớ để hợp lý hóa việc một vận động viên phải ra sân thêm một trận giao hữu thương mại.

Ngành chuyển nhượng của bóng chuyền nữ cũng vậy. Mùa nào cũng có tin chủ công này về đội kia, và mùa nào cũng có ba bốn phiên bản khác nhau cho cùng một câu chuyện. Câu lạc bộ thông báo chia tay bằng một dòng chữ ngắn trên trang cá nhân; không hợp đồng, không thời hạn, không con số. Người hâm mộ bàn tán bằng tin vỉa hè, chuyên gia bàn tán bằng suy đoán, và khi mùa giải bắt đầu, cả hai đều ngạc nhiên như nhau. Khoảng trống dữ liệu không hề trống. Nó được lấp bằng tin đồn.

Có một điều đáng nói: mùa giải này, thứ được đo nhiều nhất ở bóng chuyền nữ Việt Nam là số người xem. Ban tổ chức đếm lượt xem livestream, đếm vé bán ra, đếm bài đăng được chia sẻ. Những con số đó tăng đều và đẹp, và chúng là bằng chứng cho một môn thể thao đang lên.

Nhưng một môn thể thao không thể tiến bộ bằng lượt xem. Lượt xem nói về sức hút, không nói về việc một chủ công mười chín tuổi có giữ được biên độ đánh tới hết set năm hay không. Nhiều năm qua, tôi thấy ngành này học rất nhanh phần hào nhoáng của thể thao chuyên nghiệp — truyền thông, hình ảnh, nhãn hàng — và học rất chậm phần khô khan của nó: sổ sách, số liệu, y tế, hợp đồng.

Một giả thuyết khó chịu hơn, tôi để đây cho người trong cuộc tự trả lời. Nếu các đội công bố số liệu đầy đủ, người ta sẽ thấy có đội chỉ xoay quanh bảy con người trong suốt mùa giải. Người ta sẽ thấy vài trụ cột chơi gần như toàn bộ số set. Sự im lặng về dữ liệu đôi khi là cách giữ cho những con số đó không bị đếm.

Tôi vẫn nghĩ về buổi tối ở Lạch Tray năm nào, khi cô gái mười bảy tuổi ghi hai bàn và cả khán đài vỡ ra. Cú đúp của cô gái 17 tuổi ở Lạch Tray, tôi viết lại bằng mồ hôi chứ không phải mực. Ở tuổi 60 tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray. Cảm xúc ấy có giá trị. Nhưng cảm xúc không phải dữ liệu, và một nền thể thao chỉ sống bằng cảm xúc thì sẽ mãi quên mất mình đã đi tới đâu.

Đã có những dấu hiệu. Vài nhóm bạn trẻ ngồi ở hàng ghế cuối, mở máy tính bảng, tự ghi chắn, tự ghi lỗi phát bóng, rồi đăng lại thành bảng biểu. Một vài huấn luyện viên trẻ bắt đầu dùng phần mềm cắt lại từng pha. Công việc ấy lặng lẽ, không lên trang nhất, nhưng nó đang diễn ra.

Khi tờ giấy ấy được công khai, mọi cuộc tranh luận về bóng chuyền nữ Việt Nam sẽ khác đi — gay gắt hơn và công bằng hơn. Và tôi, ở tuổi sáu mươi, sẽ vẫn ngồi đó, đếm tay trong sổ, nhưng lần này có người đếm cùng.